ШУРСУ КОНИ ДОЛОМИТ МИНЕРАЛИ ВА ФОСФОГИПСНИНГ ХОССАЛАРИ

##plugins.themes.academic_pro.article.main##

Тахирова Н.Б. Карабекян С.Х.

Abstract

Ишда аммиакли селитрасига модификатор сифатида танланган “Шурсу”, “Навбаҳор”, “Деҳқонобод” конлари доломит минераллари ва «Ammofos-Maxam» АЖ ишлаб чиқариши чиқиндиси бўлган фосфогипснинг турли хил ўлчамдаги дисперслик ва кимёвий таркиблари ҳамда физик-механик хоссалари ўрганилган. Аммиакли селитрасига қўшимча сифатида доломит минерали қўлланилса селитранинг таркиби азот (N) элементидан ташқари ўсимликлар учун зарур бўлган озуқа элементлари кальций (СаО) ва магний (MgО) билан агарда, фосфогипс қўлланилса олтингугур (S) элементи билан бойийди.

##plugins.themes.academic_pro.article.details##

How to Cite
Тахирова Н.Б. Карабекян С.Х. (2023). ШУРСУ КОНИ ДОЛОМИТ МИНЕРАЛИ ВА ФОСФОГИПСНИНГ ХОССАЛАРИ. Journal of Integrated Education and Research, 2(12), 27–31. Retrieved from https://ojs.rmasav.com/index.php/ojs/article/view/1463

References

  1. ШУРСУ КОНИ ДОЛОМИТ МИНЕРАЛИ ВА ФОСФОГИПСНИНГ ХОССАЛАРИ
  2. Тахирова Н.Б. Карабекян С.Х.
  3. Annotatsiya. Ишда аммиакли селитрасига модификатор сифатида танланган “Шурсу”, “Навбаҳор”, “Деҳқонобод” конлари доломит минераллари ва «Ammofos-Maxam» АЖ ишлаб чиқариши чиқиндиси бўлган фосфогипснинг турли хил ўлчамдаги дисперслик ва кимёвий таркиблари ҳамда физик-механик хоссалари ўрганилган. Аммиакли селитрасига қўшимча сифатида доломит минерали қўлланилса селитранинг таркиби азот (N) элементидан ташқари ўсимликлар учун зарур бўлган озуқа элементлари кальций (СаО) ва магний (MgО) билан агарда, фосфогипс қўлланилса олтингугур (S) элементи билан бойийди.
  4. Калит сўзлар: доломит минерали, фосфогипс, таркиб, зичлик, сочилувчанлик, гигроскопик нуқта, намлик сиғими.
  5. Аннотация. В работе изучены дисперсно-химический состав и физико-механические свойства доломитовых минералов «Шурсу», «Навбахор», «Дехканабад» и фосфогипса, являющегося отходом производства АО «Ammofos-Maxam» модификатор аммиачной селитры. Если доломитного минерала используется в качестве добавки к аммиачной селитре, содержание селитры обогащается кальцием (CaO) и магнием (MgO), необходимыми для растений питательными веществами, если используется фосфогипс – элементом серы (S).
  6. Ключевые слова: минерал доломит, фосфогипс, состав, плотность, рассепчатость, гигроскопическая точка, влагоемкость.
  7. Annotation. The paper studied the dispersed chemical composition and physical and mechanical properties of dolomite minerals "Shursu", "Navbakhor", "Dekhkanabad" and phosphogypsum, which is a waste product of JSC "Ammofos-Maxam" ammonium nitrate modifier. If the dolomite mineral is used as an additive to ammonium nitrate, the content of the nitrate is enriched with calcium (CaO) and magnesium (MgO), nutrients necessary for plants, if phosphogypsum is used, the sulfur element (S).
  8. Keywords: mineral dolomite, phosphogypsum, composition, density, disintegration, hygroscopic point, water capacity.
  9. Кириш. Дунё аҳолисини тез суръатларда ўсиб бориши ва ҳосилдор экин майдонларининг яроқсиз ҳолатга келиши, ўсимликлар тез ва яхши ўзлаштиришида асосий рол уйнайдиган фойдали элементлари бўлган озуқабоп ўғитлар ишлаб чиқариш учун минерал керакли хом ашё манбаларини кескин камайиши қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришида муаммоларни келтириб чиқармоқда. Қишлоқ хўжалиги экинларидан юқори ва сифатли ҳосил олишда уни кимёлаштириш катта аҳамиятга эга. Янада арзон қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштириш ва уларнинг сифатли ҳосилдорлигини ошириш ҳамда узоқроқ муддатда сақлаш мақсадида таркибида турли хил озуқа моддалари бўлган маҳаллий табиий минералларга эътиборни қаратиш лозим. Бу вазият минерал ўғитларни тежамли ишлатиш имконини беради ва ўсимлик учун зарур бўлган шаклдаги элементларни мақбул нисбат ва етарли миқдорларда тўла таъминлаш муҳим аҳамиятга эга. Жаҳон миқёсида юқори сифатли хом ашё заҳираларини камайиши тупроқ унумдорлигини ва экинларнинг ҳосилдорлигини оширишда таркибида ўсимликни нормал ўсиши ва ривожланиши учун макро- ва микроэлемент озуқалари мавжуд бўлган агрономик рудаларни кенг масштабда қайта ишлашга жалб этиш жуда муҳим аҳамиятга эгадир.
  10. Ўзбекистон Республикасининг 2017-2021 йилларга мўлжалланган Ҳаракатлар стратегиясининг учинчи йўналишида «юқори технологик қайта ишлаш тармоқларини, биринчи навбатда, маҳаллий хом-ашё ва йирик саноат чиқиндиларини чуқур қайта ишлаш асосида юқори қўшимча қийматга эга тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқаришни жадал ривожлантириш»га қаратилган муҳим вазифалар белгиланган.
  11. Тадқиқот объектлари ва усуллари. Шурсу”, доломит минерал (ДМ) ҳамда «Ammofos-Maxam» акциядорлик жамиятида (АЖ) экстракцион фосфор кислотаси (ЭФК) ишлаб чиқариши чиқиндиси бўлган фосфогипснинг (ФГ) дисперс ва кимёвий таркиблари ҳамда физик-механик хоссалари ўрганилди. Ўрганилган маълумотлар таҳлил натижаларига кўра, доломит минераллари, фосфогипс аммоний нитрати ва сульфати асосида янги навли мураккаб ўғитлар олишнинг илмий асослари ва ресурстежамкор технологиясини ишлаб чиқиш зарур. Республикамизда Марказий Қизилқум ва Қорақалпоқ фосфоритлари асосида оддий (суперфосфатлар), мураккаб (аммофос, супрефос, нитрофос, мураккаб азот фосфорли ўғит, суюқ ўғитлар ) ва органоминерал ўғитлар ишлаб чиқаришда илмий-тадқиқот ва инновацион ишланмаларнинг кенг миқёсда қўлланилиши асосида муайян натижаларга эришилмоқда [1-5].
  12. Танлаб олинган “Шурсу” кони ДМ ҳамда ЭФК ишлаб чиқариши чиқиндиси бўлган ФГ дастлаб, чинни ховончада майдаланди сўнгра, аналитик тарози ёрдамида ҳар биридан 100 г дан ўлчанган намуналарнинг 0,5; - 0,5; + 0,315; - 0,315 + 0,25; - 0,25 + 0,16; - 0,16 + 0,063 ва - 0,063 + 0,05 ўлчамларда дисперслик таркиби аниқланди. Тадқиқот ишининг кейинги босқичида дисперслик даражаси 0,25 мм бўлган доломит минераллари ва фосфогипснинг кимёвий таркиблари маълум стандарт усуллар [6-8] ёрдамида аниқланди (2-жадвал). Ишнинг охирги босқичида эса танлаб олинган намуналарнинг (ДМ ва ФГ) физик-механик хоссалари аниқланди.Натижалар 3-жадвалда келтирилган.
  13. Олинган натижалар таҳлили.
  14. -жадвал
  15. Шурсу кони доломит минерали ва фосфогипснинг дисперслик таркиби
  16. Йириклик синфи, мм Фракциялар чиқими, оғир. %
  17. Доломит Фосфогипс
  18. ,5 9,70 17,39
  19. - 0,5 + 0,315 11,03 9,16
  20. - 0,315 + 0,25 4,48 2,45
  21. - 0,25 + 0,16 8,62 12,0
  22. - 0,16 + 0,063 17,31 25,72
  23. - 0,063 + 0,05 48,86 33,28
  24. Дастлабки оғирлик 100 100
  25. Ундан кўринмоқдаки, майдаланган “Шурсу”, “Навбаҳор” ва “Деҳқонобод” ДМлари ҳамда ФГнинг дисперслик таркибига кўра кўпроқ оғирлик қисми (оғир. %) асосан йириклик синфи 0,5; - 0,5 + 0,315; - 0,16 + 0,063 ва - 0,063 + 0,05 мм бўлган ўлчамларида аниқланди.
  26. -жадвал
  27. Шурсу кони доломит минерали ва фосфогипснинг кимёвий таркиби
  28. Объект
  29. номлари Компонентлар миқдори, оғир. %
  30. CaO MgO SiO2 MnO TiO2 Na2O K2O P2O5 SO3 СО2
  31. Доломит 31,48 19,17 2,87 0,01 0,02 0,05 0,15 0,03 0,30 45,0
  32. Фосфогипс 37,47 - 2,95 0,072 0,05 - 0,10 1,59 54,49 -
  33. -жадвалдан аниқландики, “Шурсу” кони ДМ таркибида 31,48% СаО ва 19,17% MgО элементлари мавжуд. Бундан хулоса қилиш мумкинки, агарда, АСга қўшимча сифатида доломит минерали қўлланилса селитранинг таркиби азот элементидан ташқари ўсимликлар учун зарур бўлган озуқа элементлари СаО ва MgО билан агарда, фосфогипс қўлланилса олтингугур элементи билан бойийди.
  34. -жадвал
  35. Шурсу кони доломит минерали ва фосфогипснинг физик-механик хоссалари
  36. Хосса Кўрсаткичлар
  37. Доломит Фосфогипс
  38. Намлик, % 1,5 18-20
  39. Эркин уйма зичлик,г/см3 1,23 2,2-2,4
  40. Зичлашган зичлик, г/см3 2,80 2,9-3,1
  41. Қиялик бурчаги, град. 41º10´ 36º21´
  42. Сочилувчанлик, сония 17,76 15,35
  43. Гигроскопик нуқта, % 41,65 44,30
  44. Намлик сиғими, % 8,04 15,62
  45. %-ли суспензия рН 8,82 3,29-3,5
  46. -жадвалга кўра, 1-1,5% намликда ДМ эркин уйма зичлик Шурсу ДМ учун 1,23 г/см3; ва ФГ учун 2,2-2,4 г/см3 га тенг. Шурсу кони ДМ намунасининг табиий қиялик бурчаги қиймати 39-41 градус оралиғини ташкил этган бўлса, ФГ учун бу кўрсатгич 36º21´ ни ташкил этди. Танланган объектларнинг сочилувчанлиги эса текис, ҳеч қандай қийинчиликларсиз тарқалди. Намлик сиғими чегараси ДМ учун – 8,04-9,22%, ФГ учун эса 15,62% бўлиб, ундан юқори намликда ушбу хом ашёлар ўзининг сочилувчанликларини йўқотади.
  47. Шуни ҳам таъкидлаш лозимки, 8,76 дан 9,05 гача рН қийматига эга бўлган доломит минерали аммиакли селитрасининг нордонлигини самарали нейтраллайди.
  48. Магнийли ОАС намуналарини олиш учун асосий компонент сифатида «тоза» маркадаги аммоний нитрати (NH4NO3) ва сульфати (NH4)2SO4) танланди.
  49. Хулоса. Танланган қўшимчаларнинг кимёвий ва дисперслик таркиблари ҳамда физик-механик хоссалари таҳлилига кўра, уларни аммиакли селитрасига модификатор қўшимчалар сифатида қўллаш мумкин. Танланган қўшимчаларнинг таъсир механизмини ўрганиш учун дастлаб АС суюқланмасига ДМ киритиб, сўнгра ушбу аралашмаларга (NH4)2SO4 ёки ФГ қўшиш йўли билан ҳосил қилинган доломит-сульфат-нитратли ёки доломит-гипс-нитратли суюқланмаларни сочиш (приллирования) ёки жадал аралаштириш (окатка) йўли билан таркибида магний тутган ОАС олиш мумкин.
  50. Фойдаланган адабиётлар руйхати
  51. Nargisa Toxirova, Abduraxim Nabiyev, Fazliddin Xudoyberdiyev. Product Properties of Lime-Ammonium Nitrate Based on Dolomite Mineral, Ammonium Sulfate and Nitrate. // International Journal of Advanced Research in Science, Engineering and Technology. India. Vol. 7, Issue 11 , November 2020. – pp. 15914-15917
  52. Nargisa Toxirova, Abduraxim Nabiyev, Fazliddin Xudoyberdiyev. Calsium-Ammonium Nitrate Based on Dolomite Mineral, Phosphogypsum, Ammonium Nitrate and Sulfate.// International Journal of Advanced Research in Science, Engineering and Technology. India. Vol. 8, Issue 3 , March 2021. - pp. 17045-17048
  53. Nargisа Toxirova, Abduraxim Nabiyev, Adurasul Mamataliyev. Magnesium-calsium-ammonium nitrate with addition of dolomite and phosphohypsum // Journal of Engineering and Technology. India. Vol. 12, Issue 2, Dec 2022, - pp. 21-26
  54. Тахирова Н.Б. Состав и свойства различных минералов доломита и фосфогипса // Композиционные материалы. - Ташкент . - 2022 . - №4 . - С. 65-68.
  55. Тахирова Н.Б., Набиев А.А., Худойбердиев Ф.И.Известково-аммиачная селитра: получение и свойства // Научный вестник Наманганского государственного университета: г. Наманган / 2022 г. - №7 . - С. 79-86
  56. Тахирова Н.Б. Реологические свойства известково-аммиачной селитры на основе доломита, плава нитрата и сульфата аммония // International Journal of Advanced Technology and Natural Sciences. Vol.3(2) 2022. – С. 27-31.
  57. Тахирова Н.Б., Набиев А.А., Худойбердиев Ф.И. Способ получения известково-аммиачной селитры // Республиканская научно-техническая конференция "Новые композиционные материалы: получение и применение в различных отраслях промышленности" г. Ташкент , Узбекистан . 15-16 сентября 2022 года . - С. 169-170.
  58. Тахирова Н.Б., Набиев А.А., Худойбердиев Ф.И. Известково-аммиачная селитра с добавкой доломита и сульфата аммония // Республиканская научно-техническая конференция «Новые композиционные материалы: получение и применение других продуктов» г. Ташкент, Узбекистан. 15-16 сентября 2022 г. - С. 171-172.
  59. Тахирова Н.Б. Магнийсодержащая известково-аммиачная селитра с добавками доломита и фосфогипса // Interdisciplinary Conference of Young Scholars in Social Sciences (USA). 01- 11-2023. - PP. 35-39.
  60. Тахирова Н.Б. Некоторые физические свойства известково-аммиачного нитрата, полученного на основе доломита, сульфата и нитрата аммония // 2022: International Conference on "Ethics and Integrity in the Competitive World". Бостон. США. 9 января 2022г - С. 135-141.
  61. Тахирова Н.Б., Набиев А.А., Худойбердиев Ф.И. Известково- аммиачная селитра с добавкой доломита и сульфата аммония // Республиканская научно-техническая конференция " Химия и химическое образование проблем " г. Фергана , Узбекистан. 20 сентября 2022 года . - С. 114-116.
  62. Тахирова Н.Б., Набиев А.А., Худойбердиев Ф.И. Технология получении известково-аммиачной селитры с новыми добавками// Ilmiy tadqiqotlar, innovatsiyalar, nazariy va amaliy strategiyalar tadqiqi № 1 sonli Respublikasi ko‘p tarmoqli, ilmiy konferensiya 24-sentyabr 2022-yil. –Б.76-79.
  63. N.Toxirova, F.Xudoyberdiyev. Product properties of lime-ammonium nitrate based on dolomite mineral, ammonium sulfate and nitrate// III-международной конференции комплексное инновационное развитие Зарафшанского региона: достижении, проблемы и перспективы.г. Навои. Узбекистан. 27-28 октября, 2022 год. –С.412-416.
  64. Худойбердиева Н.Ш. Бахронов Х.Ш. Гидравлическое сопротивление зернистого слоя при восходящем потоке жидкости. Журнал «Химическое и нефтегазовое машиностроение». -Москва, 2007. -№ 12. -С. 12-13.
  65. Sag‘dullaevna, A. X. (2022). Biography of Saidakhmad Vasliy in the Works of his Contemporary of Khodji Muin. Eurasian Journal of Humanities and Social Sciences, 14, 75-78.
  66. Умедова, О. С., & Ашурова, Х. С. (2022, April). СОЧЕТАНИЕ ЯЗЫКА И ОРИГИНАЛЬНОСТИ В ДИАЛОГЕ. In E Conference Zone (pp. 113-117).
  67. Saghdullaevna, A. K. (2021). The History of Origin of the Philosofical Doctrine of Jadidism. Central Asian Journal of Literature, Philosophy and Culture, 2(12), 1-3.
  68. Ashurova, X. (2021, March). POLITICAL VIEWS OF BEHBUDI AND TURKESTAN JADIDS. In Конференции.
  69. Sagdullaevna, A. K. (2020). SOME THOUGHTS ON THE HISTORY OF COMING INTO EXISTENCE OF JADIDISM. INTERNATIONAL JOURNAL OF DISCOURSE ON INNOVATION, INTEGRATION AND EDUCATION, 1(5), 146-150.
  70. Sagdullaevna, A. K. (2019). The role of the spiritual heritage of the samarkand jadids in the formation of the youth's vital position. Asian Journal of Multidimensional Research (AJMR), 8(5), 322-327.
  71. ASHUROVA, H. (2014). Said Rıza Alizade’nin Eğitim Fikirlerinin Siyasi Önemi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 7(13), 249-253.
  72. Исомиддинов, Ю. Ю. (2022). ЎЗБЕКИСТОНДА КОРРУПЦИЯНИНГ ОЛДИНИ ОЛИШ ВА УНГА ҚАРШИ КУРАШИШ ПАРАДИГМАЛАРИ. Academic Research, 1(3), 24-30.
  73. Исомиддинов, Ю. Ю. (2022). КОРРУПЦИЯ-ЖАМИЯТ КУШАНДАСИ. Conferencea, 116-121.
  74. Исомиддинов, Ю. Ю. (2022). ПОСТМОДЕРН ДАВРИДА КОРРУПЦИЯ ТАҲДИДИ. Conferencea, 110-113.
  75. Исомиддинов, Ю. Ю. (2022). КОРРУПЦИЯ ВА МИЛЛИЙ ТАРАҚҚИЁТ: МУАММО ВА ЕЧИМЛАР. Conferencea, 69-73.
  76. Sobirjanovna, R. G., & Abbasovich, R. M. (2022). Review of the demographic development of Uzbekistan under the soviet union. Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities, 12(4), 161-163.
  77. Sobirjonovna, R. G., Najmiddinovich, Y. K., & Abbasovich, R. M. (2023). SOLUTION TO THE COUNCILS OF THE DEVELOPMENT OF TRADE AND PUBLIC CATERING IN UZBEKISTAN. Spectrum Journal of Innovation, Reforms and Development, 15, 303-305.
  78. Rakhimova, G., & Rasulov, M. (2023). NEGATIVE IMPACT OF INDUSTRIAL ENTERPRISES ON THE ECOLOGICAL SITUATION IN THE CITY OF ANGREN. Interpretation and Researches, 1(18). извлечено от http://interpretationandresearches.uz/index.php/iar/article/view/1515
  79. Radjabova, I. R. (2023). Organization of the Educational Process on the Basis of Cooperative Pedagogy Theoretical And Methodological Foundations of Education. Journal of Pedagogical Inventions and Practices, 27, 25-28.
  80. Ravshanovna, R. I. (2023). THE IMPORTANCE OF COOPERATIVE PEDAGOGY IN IMPROVING THE EFFICIENCY OF THE EDUCATIONAL PROCESS. Web of Scientists and Scholars: Journal of Multidisciplinary Research, 1(8), 83-86.
  81. Radjabova, I. R. (2022). INTERACTIVE IN THE EDUCATIONAL PROCESS OF THE METHODS SCIENTIFIC THEORETICAL OF USE BASICS. Open Access Repository, 9(12), 158-162.
  82. Radjabova, I. R. (2022). SCIENTIFIC AND THEORETICAL BASIS OF USING INTERACTIVE METHODS IN THE EDUCATIONAL PROCESS. Open Access Repository, 9(12), 153-157.
  83. Dovrankulovna, D. O. (2023). BREAKDOWN OF INTER-GENERATIONAL RELATIONS AS A RESULT OF THE SOCIAL FUNCTION OF THE FAMILY. Web of Scientists and Scholars: Journal of Multidisciplinary Research, 1(8), 87-90.
  84. Dovranova, O. (2023, May). AXBOROTLASHGAN JAMIYATDA INSONNING OILADA SHAKLLANISHIGA IJTIMOIY-MADANIY SALBIY TA’SIR ETUVCHI OMILLARNI OLDINI OLISH CHORA TADBIRLARI. In International Scientific and Practical Conference on Algorithms and Current Problems of Programming.
  85. Ergashevna, S. A., & Dovrankulovna, D. O. (2021). The role of women in government and public governance. Asian Journal of Multidimensional Research, 10(8), 28-32.